Süleyman Pekin

Her türlü sorunuzu buradan sorabilirsiniz.

OSMANLI"ININ SON DEMİNDE BAHÇECİK

M -) O S MA N L I ‘ N I N S A V U N M A R E F L E K S İ

Her ne kadar ‘kurt kocayınca sürüye maskara’ olsa da Osmanlı devlet geleneği bilhassa isyanlar konusunda engin bir tecrübeye sahipti.

Diplomatik yada güvenlik tedbirleriyle olmazsa iskân hareketleri ile de çözme veya dengeleme yoluna gidilebiliyordu.

Ermenilerin İzmit yöresinde de ayaklanmaya kalkışacakları devlet tarafından anlaşıldığında - ki Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) Fermanlarını müteakibendir - ağır savaşlar sonrasında muhacir konumuna düşen halk, azınlık nüfusun bulunduğu bölgelere dağıtılarak iskâna tabi tutulmuştur.

İlk hicret (göç) Kırım Harbi (1853-1856) esnasında Kırım Yarımadası’ndan gelen Tatar Türklerince Anadolu’nun çeşitli bölgelerine yapılmış, Kocaeli’nde de Köseköy, Şirinköy, İhsaniye[1] gibi beldelere yerleştirilmişlerdir. Akabinde meşhur Çerkez Sürgünü (1864) ile hicret edenlerden de bir kısmı B.Derbent, Hikmetiye, Maşukiye, Kurtköy, Yanık, Acısu, Uzuntarla, Ketenciler, Fethiye, Karaağaç, Selimiye, Ayvalıca, Karapınar, Örencik, Tevfikiye, Aktoprak, Fevziye, Karadere vb. yerlere yerleştirilmişlerdir.

Sonraki 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı yada meşhur ismiyle 93 Harbi (Hicri 1293) Balkanlar ve Kafkaslarda 1-2 milyon Müslümanın muhacir olmasına neden olmuştur. Bunlardan bir bölümü, daha çok Batum Sancağı’ndan gelenler Karamürsel’den Sapanca hattına kadar Samanlı Dağları eteklerine bilhassa da Ermeni ve Rum nüfusun bulunduğu yerleşim yerlerine yakın köylere yerleştirilmişlerdir. İhsâniye, İrşâdiye, Mesrûriye, Hamidiye, Sîretiye, Nîmetiye, Nüzhetiye, Ferhâdiye, Servetiye, Suadiye, Maşûkiye, Sultâniye, Rahmiye, İlmiye, Mahmudiye, Yanık, Kırkpınar, Kurtköy, Akçay, Balkaya, Beyceğiz, Beylerbeyi, İcâdiye, Ümmiye, Ayvazpınar, His3areyn, Hasaneyn, Mamuriye, Senâiye, Sofular, Ahmediye, Hayriye, Kadriye, Kanpara, Çubuklu, Saçmalı, Balaban, Nusretiye, İfrâziye, Şirinsûlhiye, Halıdere, Ulaşlı, Ereğli gibi yerlere yerleşen bu insanlar Gürcü, Lâz yada Mohti Lâz[2] olarak nitelenen Kafkasya Türkleriydi.

Bahçecik, Akmeşe, Dağköy, Pirahmet, Mecidiye, Arslanbey, Yuvacık, Döngel, Menekşe, Tepeköy gibi yerlerde Ermeni; Merdigöz, Fulacık, Kızderbent, Sarısu, Yeniköy, Karatepe, Gündoğdu gibi yerlerde Rum nüfusunun yoğunlaştığını düşünürsek, Osmanlı Devleti muhacirleri azınlık kalkışması veya çete faaliyetleri tehlikesine karşın bir denge unsuru ve tedbir saikiyle iskân etmiştir.

Bir başka yöntem de yerel yönetimleri kontrol tedbirleri almak idi. Batı destekli Islahatlar ve Meşrutiyetlerle iyice şımartılan, sanki devlet içerisinde otonom (özerk) bir yapıymış gibi hareket eden azınlıkların başına akıllı - uslu yada devlete yakın kimseleri idareci seçmek bunların başta geleniydi. Bu yeterli olmazsa Bahçecik’te 1912 sonrasında olduğu gibi doğrudan Türk idarecileri atama yoluna da gidiliyordu.

Lakin iş işten geçmiş, çoktan iyi niyet yörüngeden çıkmıştı. Etnik şehvet akılları baştan almış, bağımsız devlet hülyaları en çok azınlık temsilcilerini sersemletmişti. Kırılma noktası mukadderdi. Sonra değineceğimiz Büyük Savaş sırasında Tehcir (Zorunlu Göç) tedbiri bile Osmanlı’nın en dar zamanda soğukkanlılığını koruduğunu hatta batarken de haysiyet ve insaniyetini muhafaza ettiğini ispatlar. Hele hele başkalarının yaptıklarıyla kıyaslarsanız birilerinin o eziklikle seslerinin bugün bile neden daha gür çıktığını anlayabilirsiniz. Yavuz hırsız misali..

N -) O S M A N L I ’ N I N S O N D E M İ N D E B A H Ç E C İ K

I - Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinde Bahçecik

§ 1254, Bahçecik. Tarih: H. 1254 (1838), Dosya No: 499, Gömlek No.24441, Fon Kodu. HAT.

İzmid’de Bahçecik Köyü reayâsından (ahalisinden) ihtidâ eden

(Müslümanlığa geçen) Ohannes, fikrinden rücu’ ettiğinden (caydığından) şer’an (hükmen) idamı lâzım geldiğine dair.[3]

§ Tarih: 13/11/1853 (Milâdî) Dosya No: 2821 Gömlek No:14

Fon Kodu: HR.SYS.

İzmit"e bağlı Bağçecik Karyesi"nde bulunan ve Ermeni Kocabaşı tarafından vergileri alınan Protestanların anlaşmazlıkları sonucu Protestanlardan birinin kocabaş[4] tâyin edilmesi hususu.[5]

§ 1274.07.M., Bahçecik. Tarih: H. 07/M/1274 (1857), Dosya No:

234, Gömlek No: 54, Fon Kodu: A.} MKT.NZD.

İzmid Bahçecik Karyesi’nin gayr-i Müslim ahâlisinin ormandan kereste ve odun kesmelerine muhalefet eden İzmid Tersânesi memuruna mani olunması.[6]

§ Tarih: H. 30/Ra/1274 (1857), Dosya No: 216, Gömlek No: 32,

Fon Kodu: HR.MKT.

Amerikalı olup Bahçecik Karyesinde sâkin Barsuh"un hizmetinde olan Abraham nam kişi mezhebdaşlarına kitap satmak maksadı ile Ovacık"dan (Yuvacık) içeri gitmek isterken birtakım Ermenilerin saldırısına uğrayarak darb ve kitapları fersûde edilmesine (yıpratılmasına) binaen Amerika Sefâreti"nin (Elçilik) i’şârı üzerine suçluların cezalandırılması.[7]

§ Tarih: H. 01/R/1274 (1857), Dosya No: 217, Gömlek No: 86,

Fon Kodu: HR.MKT.

İzmid"in Bahçecik Köyünde oturan Atinosoğlu Ohannes"in mutasarrıf (tasarrufunda) olduğu ve Halil Paşa Vakfı"na ait bağa başkalarının müdâhale etmemesi.[8]

§ 1274.12.Ca., Bahçecik. Tarih: H. 12/Ca/1274 (1857), Dosya No: 121, Gömlek No: 99, Fon Kodu: A } MKT.DV.

İzmit’in Bahçecik Köyü’nde vefat eden İstefan’ın terekesine

(mirasına) yapılan müdâhalenin men’i (engellenmesi).[9]

§ Tarih: H. 16/M/1275 (1858), Dosya No: 252, Gömlek No: 88,

Fon Kodu: HR.MKT.

Bahçecik Karyesi ahâlisinden ziyaret maksadıyla Rusya"daki Canlı Kiliseye gidip avdet eden (dönen) Tros oğlu Karabet"in tabiiyetinin tahkiki ve bu şahsın Protestanlara yaptığı müdahelenin men"i.[10]

§ 1277.25.L., Bahçecik. Tarih: H. 25/L/1277 (1861), Dosya No: 470, Gömlek No: 1, Fon Kodu: A } MKT.UM.

İzmid’in Bahçecik Köyü’ne getirilen eşya, erzak ve sâireden şimdiye kadar gümrüğü alınmazken şimdi niçin alınmaya başlandığının meclisce araştırılarak iş’arı (açıklanması).[11]

§ Tarih: H. 29/Z /1277 (1861), Dosya No: 225, Gömlek No: 5,

Fon Kodu: A.}MKT.MHM.

İzmid"deki muhacirlerin çoluk çocukları ile bazı hasta ve bîkudret (zayıf) olanların taşınması için gönderdiği araba ve bargirin (yük hayvanının) ücretinin tesviyesi (ödenmesi).[12]

§ Tarih: H. 26/Za/1280 (1864), Dosya No: 647, Gömlek No: 6,

Fon Kodu: MVL

İzmid Sancağı Bahçecik Karyesinden Agob"un katili Papas Kirkor hakkında yazılan emirnâmeye cevaben İzmid Meclisi mazbatası (tutanağı).[13]

§ 1297.27.Ş., Bahçecik. Tarih: H. 27/Ş/1297 (1880), Dosya No: 165, Gömlek No. 64, Fon Kodu. Y..A…HUS.

İzmid Sancağı’na bağlı Bahçecik Köyü’nde mûkim bir Amerikalı ile hizmetçisinin katledildiğine dair.[14]

§ Tarih: H. 24/S/1305 (1887), Dosya No:1462, Gömlek No: 44,

Fon Kodu: DH.MKT.

İzmid"de Helvacıoğlu Karabet"i dağa kaldıran eşkiyanın ve Şakî Mehmed Pehlivan çetesinin tâkibi için mevcud askere ilâveten kuvvet gönderilmesi.[15]

§ Tarih: H. 09/R/1308 (1890), Dosya No:1783, Gömlek No: 97,

Fon Kodu: DH.MKT.

Sapanca"nın Mahmudiye karyesinde iskân olunan Batum muhacirlerinin nüfus vukuâtına ait para cezasından muaf tutulmaları talebinin İzmid Mutasarrıflığı"nca değerlendirilmesi.[16]

§ Tarih: H. 12/B/1308 (1891), Dosya No:1811, Gömlek No:103

Fon Kodu: DH.MKT.

Gonet imzasıyla Van"da Vahan"a ve Azaryan imzasıyla Bağçecik"te Hafita"ya çekilen telgrafların tahkiki.[17]

§ Tarih: H. 05/N/1309 (1892), Dosya No:1938, Gömlek No: 92,

Fon Kodu: DH.MKT.

İzmit"teki Bağçecik Köyü Ermeni Katolik Cemaati Muhtarı Çekmeyan Minas hakkında Ermeni Katolik Patrikliği"nce yapılan şikâyetin tahkiki.[18]

§ Tarih: H. 14/Za/1312 (1895), Dosya No: 372, Gömlek No: 65,

Fon Kodu: DH.MKT.

Karahisar-ı Şarkî"den[19] gelip İzmid"in Bağçecik Nâhiyesine yerleşen

Andreyos veled-i Akim"in, civarda bulunan muhacirlerin hâne yapmalarına engel olmalarına izin verilmemesi talebinin İzmid Mutasarrıflığı"na bildirildiği.[20]

§ 1313.14.Z., Bahçecik. Tarih: H. 14/Z/1313 (1896), Dosya No: 655, Gömlek No: 21, Fon Kodu: A.} MKT.MHM.

Bahçecik civarındaki köyün halkı ile Ovacık (Yuvacık) Köyü’nden bazı şahıslara saldırarak hırsızlık ve yaralama olaylarına karışan İzmid’deki muhacirler hakkında gerekli muamelenin yapıldığı.[21]

§ 1314.28.Ra., Bahçecik. Tarih: H. 28/Ra/1314 (1896), Dosya No: 655, Gömlek No: 25, Fon Kodu: A.} MKT.MHM.

İzmid’in Bahçecik Karyesi ahalisinden Vahan Celeyan ve arkadaşlarının bazı müftereyata (iftiracılara) binaen Dersaadet’e (İstanbul) getirtilip Zabtiye’de tevkif edildiklerinden bahisle kefaletle tahliyeleri hususunda (Ermeni) Beyoğlu Kilisesi başpapazının teklifi.[22]

§ Tarih: H. 18/B/1314 (1896), Dosya No: 25, Gömlek No: 33,

Fon Kodu: DH.TMIK.M..

İzmid"in Bağçecik Karyesindeki Katoliklerin de Ermeniler gibi kefâlete bağlanmasına teşebbüs olunduğu ancak kefâlet meselesi Katoliklere uygun olmadığından Katolik Cemaatinden kefâlet senedi talep olunmaması gerektiği.[23]

§ 1314.02.N., Bahçecik. Tarih: H. 02/N/1314 (1897), Dosya No: 6, Gömlek No: 106, Fon Kodu: DH.TMIK.S..

Bahçecik ve Yalova nahiyelerinde gayrimüslim nüfus Müslüman nüfusa göre dört kat fazla olduğundan gayrimüslim müdür ve Müslüman müdür muavini tayininin münâsip olduğu.[24]

§ Tarih: H. 17/Za/1314 (1897), Dosya No: 31, Gömlek No: 98,

Fon Kodu: DH.TMIK.M..

İzmid"in Bahçecik Karyesi sâkinlerinden Nazaratyan Agop"un bazı önemli açıklamalarda bulunacağından bahisle Dersaadet"e celbini istediğinden bu şahsın ifadesi alınarak bildirilmesi.[25]

§ Tarih: H. 20/R/1316 (1898), Dosya No: 96, Gömlek No: 4,

Fon Kodu: MV.

İzmit Sancağına bağlı Bağçecik Karyesi ve kurâ-yı sâirede (diğer

köylerde) Katolik Ermenilerin nüfuslarının tefrikiyle (ayırt edilmesiyle) bunlara muhtar ta’yini.[26]

§ 1317.28.R., Bahçecik. Tarih: H. 28/R/1317 (1899), Dosya No: 154, Gömlek No: 70, Fon Kodu: Y..PRK.ASK.

İzmid’in Bahçecik Nahiyesi’nde velileri tarafından satılan kız çocuklarının hizmetçi olarak kimler tarafından hangi ailelere satıldığının yapılan tahkikat neticesinde ortaya çıkarıldığı.[27]

§ Tarih: 17/10/1899 (Milâdî), Dosya No: 2793, Gömlek No: 9,

Fon Kodu: HR.SYS.

Tahsil için İzmit"e bağlı Bağçecik"e gitmek isteyen İtalyan tebeasından Tekfurdağı"nda (Tekirdağ) mûkim Mıgırdıç Malakyan isimli çocuğa talep ettiği mürûr tezkiresinin itâsı (geçiş belgesinin verilmesi).[28]

§ Tarih: H. 28/Ca/1319 (1901), Dosya No:174, Gömlek No: 66,

Fon Kodu: Y..PRK.ASK.

İzmid Sancağı Nüzhetiye (Döşeme) Köyünde göçmen Salih Ağa"nın yaptıracağı evde kullanılacak taş için gerekli barut ve fitilin verilmesi.[29]

§ Tarih: H. 21/Za/1319 (1902) Dosya No: 2594 Gömlek No:74

Fon Kodu: DH.MKT.

Bağçecik Nahiyesi Küfeci Karabet"in evinde çıkıp etrafa yayılan yangının söndürüldüğü ve nüfus ve hayvan zayiatı olmadığına dair İzmid Mutasarrıflığı"ndan alınan telgrafın Sadâret"e (Başbakanlığa) takdimi.[30]

§ 03.06.1319, Bahçecik. Tarih: 03/Ha/1319 (1903), Dosya No: 588,

Amerika’ya gitmek için terk-i tabiyet eden (uyruk değiştiren) Ermeni Cemaatinden ve İzmid’in Bahçecik Karyesi’nden Ahsiyat binti Begos (Begos kızı) ile Marya binti Karabet’in (Karabet kızı) avdetlerine meydan (dönüşlerine izin) verilmemesi.[31]

§ Tarih: H. 22/S/1323 (1905), Dosya No: 527, Gömlek No: 2,

Fon Kodu: A.}MKT.MHM.

İzmid"de iskân edilen Batum ve Tatar muhacirlere zaruri ihtiyaçları için verilecek meblâğa dair.[32]

§ Tarih: H. 01/S/1324 (1906), Dosya No: 529, Gömlek No:12,

Fon Kodu: A.}MKT.MHM.

İzmid dâhilinde muhacirler için teşkil olunan köylerin fotoğraflarının çekilmesi için gereken masrafa dair.[33]

§ 11.07.1323, Bahçecik. Tarih: 11/Te/1323 (1907), Dosya No. 435, Gömlek No: 37, Fon Kodu: ZB.

Bahçecik Ermeni Cemaati kadınlarından Andonban Zivart isimli kadının İstanbul’a gitmesine izin verilmesi.[34]

§ 15.07.1323, Bahçecik. Tarih: 15/Te/1323 (1907), Dosya No: 435, Gömlek No: 40, Fon Kodu: ZB.

Daha önce memleketine gönderildiği halde geri dönen Bahçecik’li Ermenak veled-i Ohannes’in (Ohannes oğlu) bir memurla geri gönderildiği.[35]

§ 06.08.1323, Bahçecik. Tarih: 06/Ağ/1323 (1907), Dosya No: 435, Gömlek No: 55, Fon Kodu: ZB.

Muhtell-i şuur (şuuru bozuk) iken sağlığına kavuşan Bahçecikli İsrail veled-i Agop’un (Agop oğlu) kefalete bağlanarak akrabasından İstepan’a teslimi.[36]

§ 24.09.1323, Bahçecik. Tarih: 24/Ey/1323 (1907), Dosya No. 610, Gömlek No: 29, Fon Kodu: ZB.

Akıl hastası olan Ermeni İspitalyası’nda (Hastanesi) tedavi olan Bahçecik Ermeni Cemaati’nden Ağauni binti Karabet’in (Karabet kızı), hastalığın tekrarı halinde kendisine ve başkasına zarar vermemesi için, kefalete rabtı (bağlanması) ve durumun bildirilmesi.[37]

§ Tarih: 26/Tn/1323 (1907), Dosya No: 612, Gömlek No:15,

Fon Kodu: ZB.

Bağçecik"den Suver isminde birinin gelmediği, terhis eden polisin gönderilmesi.[38]

§ Tarih: 26/Ks/1323 (1907), Dosya No: 453, Gömlek No:129,

Fon Kodu: ZB.

Dersaadet"te ikameti uygun görülmeyerek memleketi Divriği"ye gönderilen Kapril veled-i Artin Çotelyan"ın firâren Amerika"da bulunan oğlu Markas ve İskenderiye"de (Mısır) bulunan Bahçecikli Karabet ile olan muhabereleri (haberleşmeleri) ve ahvâlinin (durumunun) gözetlenmesi.[39]

§ Tarih: H. 09/Za/1326 (1908), Dosya No: 2673, Gömlek No: 48,

Fon Kodu: DH.MKT.

Satın aldıkları arazinin arazi-i emiriyyeden (Hazine arazisi) olduğunun ortaya çıkması üzerine Orman İdaresince mahkûm edildiklerini bildiren İzmid"e bağlı Bahçecik Nâhiyesinin Serinlikdere karyesi ahalisinden Kolaylıoğlu Ali ve mahdumlarının istidası (talebi) üzerine İzmid"e muhacir sevkiyatının durdurulmasının istendiği.[40]

§ Tarih: H. 28/M/1327 (1909), Dosya No: 2744, Gömlek No: 3,

Fon Kodu: DH.TMIK.S..

İzmid"e iki senedir iskân için muhacir gönderilmediği yalnız vaktiyle buraya giden akrabalarının yanına gitmek için bazı şahısların ısrar ettiğinden bahisle bu gibilerin irade-i seniyye (Padişah) emirlerine uymaları için gönderildikleri mekâna vusullerinde (ulaştıklarında) yerli ahâli hükmünde tutulmalarının ve ormanlara zarar veren yerli ahaliye uygulanan muamelenin bunlara da uygulanmasının İzmid Mutassarıflığı"na bildirilmesi. İzmid"in Bahçecik Nâhiyesi Serinlikdere karyesi ahalisinden Kolaylı oğlu Ali ve mahdumlarının (oğulları) Dursun"dan aldıkları arazi, arazi-i emiriyeden (devlet arazisi) olduğu için kendilerinin hapsedildiklerinden bahisle müdahalenin men"i talepleri hakkında Orman Maadin (madenler) ve Ziraat Nezâreti"nden mütalaa (görüş) istenmesi.[41]

§ Tarih: H. 05/C/1327 (1909) Dosya No: 2855 Gömlek No: 3

Fon Kodu: DH.MKT.

Kardaşlık adıyla Türkçe bir gazete çıkarmak için izin taleb eden Üsküdar"da sâkin Bağçecikli Muharrir (Yazar) Karabet oğlu Bedros"un arzuhâli hakkında gereğinin yapılmasının Zabtiye Nezâreti"ne bildirilmesi.[42]

§ Tarih: H. 01/Ş/1327 (1909), Dosya No: 2903, Gömlek No: 89,

Fon Kodu: DH.MKT.

İskân için İzmid"e gönderilen Batum muhacirlerinden Ustaoğlu Hasan b. Osman"ın cinayetle müttehim (itham edilmiş) olup cerâim-i siyasiye erbâbından (siyasî suçlulardan) olmadığı anlaşıldığından tezkire-i Osmaniyesinin itâsı (verilmesi) ve kefâlete rabtı (bağlanması).[43]

[1] Eskilerin ifadesiyle Tatar İhsaniye yada Tatarköy de denir.

[2] Mohti Lâz gelen Lâz demek, yani göç eden. Aslında Lâzca ve Gürcüce tıpkı Pomakça, Boşnakça, Zazaca, Kurmançça, Soranice, Arnavutça, Çerkezce, Abazaca, Çeçence, Adigece, Hemşince, Ubıhça, Lezgice vb. gibi ağızlar, Türk boylarının bazen komşu topluluklarla kaynaşarak bazen de başka topluluklardan etkilenerek dili farklı boyutlara taşıma alışkanlığının değişik tezahürleridir. Tarih, hatta günümüz bunun örnekleriyle doludur.

[3]www.mtuncel.com/gezgornotlar/Turks-Armenians-Everything-Is-Here. (Copyright erkankiraz@yahoo.com )

[4] Hıristiyanlarda cemaat önderi yada muhtar.

[5]www.devletarsivleri.gov.tr (Osmanlı Arşivi Rehberi)

[6]www.mtuncel.com/gezgornotlar/Turks-Armenians-Everything-Is-Here. (Copyright erkankiraz@yahoo.com )

[7]www.devletarsivleri.gov.tr (Osmanlı Arşivi Rehberi)

[8] A.g.y. (OAR)

[9]www.mtuncel.com/gezgornotlar/Turks-Armenians-Everything-Is-Here. (Copyright erkankiraz@yahoo.com )

[10]www.devletarsivleri.gov.tr (Osmanlı Arşivi Rehberi)

[11] A.g.y. (E.K.)

[12] BOA Göçler – www.devletarsivleri.gov.tr (A.Orhan’dan)

[13]www.devletarsivleri.gov.tr (Osmanlı Arşivi Rehberi)

[14]www.mtuncel.com/gezgornotlar/Turks-Armenians-Everything-Is-Here. (Copyright erkankiraz@yahoo.com )