Ana Sayfa
  Hakkımda
  Kitaplarım
  Alternatif Eksenler
  Harşit Çepnileri
  Bahçecik Tarihi
  Köşe Yazılarım
  Şiirlerim
  Tebliğ-Konferans
  Haberler
  Fotoğraf Galerisi
  Ziyaretçi Defteri
  İletişim
 
 
Her türlü sorunuzu buradan sorabilirsiniz.
 
 
KOMİTELER VE İSYAN GELENEĞİ

 

K -)    K O M İ T E L E R     V E     İ S Y A N     G E L E N E Ğ İ
 
         Misyoner okullarında verilen eğitimin iki noktada semeresi derhal alınır. İlki Protestan ahlâkı da diyebileceğimiz; kanun hükümlerine uymak gerekmeksizin yalnızca Allah’a inanarak kurtulacağı fikri. Bu durum, Ermeni Cemaati içerisindeki iç disiplini ve Patriğin kontrolünü saf dışı etmiştir.[1] İkincisi de okullar vasıtasıyla lider ve militan kadrolarını yetiştirdikleri Bağımsız Ermenistan mahsulü üzerinden Osmanlı Devleti’ni çökertmek.
         İkinci aşamaya geçiş ikinci adımla sağlanacaktır: Komiteler.. En etkili iki tanesinden birincisi HINÇAK (Çan) Komitesi, Rus uyruklu Kafkas Ermenisi Avedis Nazarbekyan ve eşi Marin Vardanyan ile diğer Rus uyruklu Ermenilerce 1877’de İsviçre’de kuruldu. Kısa zamanda başta İstanbul olmak üzere Osmanlı’nın bir çok beldesinde teşkilatlandı. Amacı, Anadolu’nun her tarafında ‘Gizli İhtilâl Hücreleri’ oluşturarak bağımsız ve nasyonal sosyalist bir Ermenistan’ı terör yoluyla kurmaktı. Parolası; “Türk’ü, Kürt’ü her yerde, her türlü şart altında vur, öldür. Gericileri, sözünden dönenleri, Ermeni hafiyelerini yok et, öç al.” idi.[2]
         İkincisi; günümüze Taşnak Partisi olarak gelen, halen Ermenistan Devlet Başkanı Robert Koçaryan’ın liderliğini yaptığı TAŞNAKSÜTYUN (Federasyon) Komitesi. 1890’da Tiflis’te Krisdapor Mikailyan ve arkadaşları tarafından sosyalist ve devrimci bir yapıyla kuruldu.[3] Sonra da, “Avrupa elimize silahları verdi. Paslanmadan kullanalım” demeye başladılar.[4]
         Kullandılar da: Anavatan Müdâfileri Olayı (8 Aralık 1882), Armenekan Çeteleriyle Çatışma (Mayıs 1889), Musa Bey Olayı (Ağustos 1889), I.Erzurum İsyanı (20 Haziran 1890), Kumkapı Nümâyişi (15 Temmuz 1890), Merzifon - Kayseri - Yozgat Olayları (1892-1893), Birinci Sason İsyanı (Ağustos 1894), Zeytun (Süleymanlı) İsyanı (1 - 6 Eylül 1895), Divriği İsyanı (29 Eylül 1895), Babıâli Olayı (30 Eylül 1895), Trabzon İsyanı (2 Ekim 1895), Eğin İsyanı (6 Ekim 1895), Develi İsyanı (7 Ekim 1895),
Pamukova (İzmit) İsyanı (9 Ekim 1895), Erzincan İsyanı (21 Ekim 1895), Gümüşhane İsyanı (25 Ekim 1895), Bitlis İsyanı (25 Ekim 1895), Bayburt İsyanı (26 Ekim 1895), Maraş İsyanı (27 Ekim 1895), Urfa İsyanı (29 Ekim 1895), II.Erzurum İsyanı (30 Ekim 1895), Diyarbakır İsyanı (2 Kasım 1895), Siverek İsyanı (2 Kasım 1895), Malatya İsyanı (4 Kasım 1895), Harput İsyanı (7 Kasım 1895), Arapkir İsyanı (9 Kasım 1895), Sivas İsyanı (15 Kasım 1895), II.Merzifon İsyanı (15 Kasım 1895), Antep İsyanı (16 Kasım 1895), II.Maraş İsyanı (18 Kasım 1895), Muş İsyanı (22 Kasım 1895), II.Kayseri İsyanı (3 Aralık 1895), II.Zeytun İsyanı (1895-1896), Birinci Van İsyanı (2 Haziran 1896), Osmanlı Bankası Baskını (14 Temmuz 1896), İkinci Sason İsyanı (Temmuz 1897), Sultan II.Abdülhamid’e Suikast (21 Temmuz 1905), Adana İsyanı (14 Nisan 1909)…[5] 
         Ve sadece 1914 – 1921 yılları arasında tespit edilebilen, Ermeni çetelerinin katlettiği Müslüman sayısı: 518.105[6] Ammavelâkin Mustafa Çalık’ın dediği gibi “Büyük milletler ağlamasını beceremezler”. Oysa Ermeniler propaganda yani insana külahını ters giydirme ustaları olarak ürettiler ‘Soykırım Masalı’nı. Bizde ikrar ettik sükûtu. Yalancının mumu sürüyor.
 
                “Pek utanç verici oldu sonu babamın
                  Öldü yatağında Türklerle savaşmadan
                  Bense hiç layık değilim Zeytunlu adına
                  Çünkü ancak üç Türk öldürdüm
                  Bir çok Türk’ü öldürmeden
                 Ölmek, ölmek istemiyorum.”
                                                                                    Maraş, 17 Ocak 1898 [7]
      
 
                 L -)        B E L G E L E R       K O N U Ş U Y O R
 
***Bağçecik’te Amerikan Mektebi Müdiri Mister Çembers’e Londra’dan gelen 24262 Ta’ahhüd Numaralı Mektubun Zarfı Derûnunda Zuhur Eden Hınçak Gazetesinin 28 Eylül Sene 1312 Tarihli ve Onsekiz Numaralı Nüshasından Ba’zı Fıkarât’ın Tercümesidir[8]
 
                                   TEBLİGÂT-I   RESMİYYE
         Hınçakyan şirketinin sâbık merkez memurları tarafından gönderilen da’vetnâmeler üzerine Londra’ya gelen bir şirket hey’et-i meb’use (seçilmiş kurul) nâmıyla 1 Eylül’de in’ikad etti (kararlaştırıldı). Bu meclis onaltı meb’us ve müşavir (danışman) ve a’zadan mürekkeb idi (oluşmaktaydı). Meclis-i mezkûr dördüncü ictima’ında (toplantısında) Hınçakyan şirketinin dokuz sene müddet zarfında vuku’ bulan varidât ve mesârifatı muhasebatını (gelir ve gider muhasebelerini) bi’t-tedkik (inceleyerek) nizâm dairesinde cereyan etmiş olduğunu Hınçakyan şirketinin şu’belerine ma’lûmât olmak üzere i’lân eder. Hınçak ve Abdak ve Fagapari naşiri (yayıncısı) Mösyö Avadis Nazarbekyan ile Madam Mariya Nazarbekyan dokuz sene zarfında şirketimize 18.709 frank ihsan ettiğinden başka, müddet-i mezkûre (anılan süre) zarfında Hınçak ve sâir gazeteler masraflarını dahi tesviye eylediklerini (verdiklerini) hey’et-i meb’usa (seçilmiş kurul) umumiyyetle tasdik etmekle beraber Londra’da icrâ-yı vazife etmek (görev yapmak) üzere şirket programı mûcebince (doğrultusunda) merkez a’zalığına yeniden yedi kişi ta’yin ve intihâb etmişdir (seçilmiştir). Şirketimizin müessîsi (kurucusu) Avadis ve Meryem Nazarbekyan bi’l-ittifak (ittifakla) merkez a’zalığına ta’yin olundukları halde hilâf-ı me’mûl (umulanın aksine) isti’fâ etmişler ise de hey’et-i meb’usenin ricâları üzerine isti’falarını geri aldılar.
         18 Eylül sene 1896, Londra
                                                                                     Kâtib
                                                                           Masya Maramyan
 
                                                            Hınçak Şirketinin Hey’et-i Meb’use
                                                                Meclis-i Umûmîsi tarafından
                                                                      Hamayak Hoşbolyan
 
***Londra’da Hınçakyan Komitesi Şirketi Merkezinden İzmid’e Tabi’ Bağçecik’de Ka’in Amerikan Mektebi Müdiri Mister Çembers’e Gönderilen Ermeniyyü’l-ibare Beyannâmenin Aynen Tercümesidir[9]
 
    HINÇAK ŞİRKETİNİN ŞU’UBÂTINA (DA’İR) TEBLİĞNÂME 
Şu son aylarda görülen müşkilât Hınçakyan şirketimizin tarih-i
te’sisinden (kuruluşundan) şimdiye kadar güzeran eden dokuz sene zarfında vaki olmamışdır. Bu sebebden dolayı bugün şirketimizin sadık ve menfa’at-i şahsiyesini (şahsi çıkarlarını) aramayan kuvvetlerinin birleştirilmesine ihtiyac hâsıl oldu. Şimdiye kadar Hınçakyan cem’iyyeti şirketimizin ve milletimizin düşmanı olan Türk Hükümetine karşı silah ile kavga etmiş ise de bugünden itibaren şirketimiz ittihaz edilen (kabul edilen) tedâbir-i sâire ile (diğer tedbirlerle) kavga etmeğe mecburdur. Türkiye’ye mu’avenet (yardım) edildi. Şirketimizin mü’essisleri (kurucuları) onun terakkisine (ilerlemesine) çalıştılar. Ve devamına mu’avenet (yardım) etdiler. Te’sisinden şimdiye kadar olan vuku’ât (olaylar) işteki desa’isi tefrike kâfidir (hileleri ayırt etmeye yeter). Bina’en-aleyh (bundan ötürü) bu salâhiyete mebni (yetkiye dayalı) her türlü avârız ve mehâlikden (bozukluk ve tehlikelerden) şirketimizi muhafaza etmek onlar için mukaddes bir vazifedir. Maksadımız bu beyannâme ile idaremizdeki şu’ubata (şubelere) reviş-i hâli (gidişatı) bildirmek ve şirketimizin şu son günlerdeki mu’amelâtını (işlemlerini) hulâsaten (özetle) göstermektir. Bu vechile (yolla) mes’uliyyeti ta’yin ile şirket ve milletimizin azgın olan düşmandan kurtulur ve mücedeleden peyda edeceği kuvvet ile ve arzu ile senelerden beri takip ettiği kavgaya devam eder.
         …
                                   Hınçakyan şu’bemizin merkez a’zası ve müşavir a’zası
                    
                       Bedros Marmiyan        Andon Nazar Bekyan      Cerrah Maral
                            B. Kalfa                  Mihran Damadyan         Ebah Vekafyan
 
                                                                                    Londra, 21 Nisan 1896                                               
 
*** Dâhiliye Nezâret-i Celîlesi’nden Vârid Olan 6 Temmuz Sene 1312 Tarih ve Dörtyüzyirmiiki Numaralı Tezkirenin Sûretidir[10]
 
İzmid’e mülhak (bağlı) Bağçecik’de silah ta’limi ve teşebbüsât-ı
fesadiyye (bozgunculuk) ile iştigâl etmekde oldukları istihbâr olunan (haber alınan) esâmisi muharrer (isimleri kayıtlı) onüç nefer Ermeninin derdestleri (tutuklanmaları) lüzumuna dair 23 Haziran sene 1312 (1896) tarih ve ikiyüzellibeş numaralı tezkire-i devletleriyle (resmi yazıyla) sebk eden (evvelce olan) iş’ar-ı âli-i dâverileri (yüce makam yazısı) üzerine İzmid Mutasarrıflığı’na şifreli telgrafla tebligât-ı icâbiyye (gereken telgraf) ifâ kılınmış idi. Bu kerre cevâben vârid olup (ulaşıp), bir sureti leffen firistâde-i sûy-ı sâmi-i düstûrileri kılınan (duyan makamınızca dercedilmiş olarak gönderilen) tahrirâtda (yazışmada) eşhâs-ı merkûmeden (anılan şahıslardan) Daskal Mıgırdıç mukaddemâ (başlangıçta) karye-i merkûme (Bahçecik) muallimliğinden tard olunarak (öğretmenliğinden kovularak) Amerika’ya firar eylediği ve suyolcu Vanlı Hamparsum ile Zobink korucusunun henüz mahall-i ikametleri (ikametgahları) mechûl olup, diğer on neferi derdest (yakalama) ile bi’t-taharri (araştırma neticesi) hanelerinde zûhur eden evrâk-ı muzırrâ (yasadışı belge) ile beraber cihet-i adliyyeye tevdi’ kılındıkları (adliyeye gönderildikleri) ve merkûmânın dahi (adı geçenlerin de) derdest-i taharri bulundukları (arandıkları) iş’ar kılınmış (bildirilmiş) ve tesri’-i muhakemeleri (mahkemelerini hızlandırma) emrinde Adliye Nezâret-i Celîlesi’ne (Adalet Bakanlığı’na) vesâyâ-yı icâbiyye (gereken tavsiyeler) ifa olunmuş olmağla Tesri’-i Mu’amelat (İşlemleri Hızlandırma) Komisyonu ifâdesiyle beyân-ı hâle ibtidâr olundu (durum arzedildi).
 
***İzmid Sancağı Polis Komiserliği’nden Alınan 15 Kânun-ı Evvel Sene 1311 (1895) Tarih ve Onbir Numaralı Tahriratın Sûretidir.[11]
 
Bir takım sebük-mağzanın (kuş beyinlinin) eser-i teşvikiyle bu gün
İzmid’deki Ermeniler dükkânlarını açmamış ve açanlar dahi kapatmış olmağla ahâli beyninde (arasında) galeyan husûle (meydana) gelmiş ve derhal polis ve asâkir-i nizâmiyye ve zabdiyyeden tertib ve sevk edilen kollar ma’rifetiyle heyecan teskin ve sâye-i asâyiş-vâye-i hazret-i padişâhîde (padişahtan kaynaklanan asâyişin gölgesinde) emniyyet i’ade edilerek herkes işi ve gücü başına avdet eylemiş (dönmüş) oldukları arz olunur.
  
***İzmid Mutasarrıflığı’ndan Dâhiliye Nezâret-i Celîlesi’ne İrsal Olunup bâ-Tezkire Gönderilen Gurre-i safer (Safer ayı başı) Sene 1314 ve 30 Haziran Sene 1312 (1896) Tarih ve Seksen Numaralı Tahrirât Sûretidir[12]    
 
         Şeref-vârid (şeref bulan) olan 24 Haziran sene 1312 tarihli telgrafname-i âli-i cenâb-ı nezâret-penâhileri (yüksek nezdinizden gelen telgraf) üzerine bi’z-zat Bağçecik’e azimetle (giderek) tahkik ve ta’mık-ı keyfiyyet (durumu derinliğine araştırma)olundukda telgrafname-i celîle-i mezkûrede (adı geçen telgrafta) esâmisi münderic (isimleri sıralanmış) onüç şahısdan Daskal Mıgırdıç mukaddemâ (öncelikle) karye-i mezkûre (Bahçecik) muallimliğinden tard olunarak (kovularak) Amerika’ya firar ettiği ve suyolcu Vanli Hamparsum ile Zobink korucusunun henüz mahâl-i ikametleri (ikametgâhları) mechûl bulunduğu anlaşılmış ve diğer on şahıs Nahiye Müdiri Ali Efendi vasıtasıyla hükümet dairesine celb (çekilip) ve taht-ı tevkıfe (tutuklama altına) alındıktan sonra usülü dâiresinde müdir-i mümâ-ileyh (Nahiye Müdürü) ve icâb edenler ma’rifetiyle hâneleri lede’t-taharri (aranmış) bulunan ba’zı evrak-ı muzırra (yasadışı belge) ile ma’an (birlikte) haklarında muktâziyât-ı kanûniyye (kanunun gerektirdiklerini) ifâ olunmak üzere cihet-i adliyyeye tevdi’ edilmiş (adliyeye gönderilmiş) ve bina’en-aleyh (bundan ötürü) bunların revolver (toplu tabanca, altıpatlar) ta’lim ettiklerine dair her ne kadar ta’mik-i tahkikat (derinliğine araştırma) ettiklerine dâir bu fiillerini isbat edecek bir ser-rişte (ipucu) alınamamış ve Hamparsum ile korucu derdest-i taharri (inceleme sonu) bulunmuş olduğu ma’rûzdur (arzedilir).  
 
*        İzmit Kumandanlığı’ndan[13]
     (Şifreli)
İngiliz Büyükelçiliği tercümanlarından Mösyo Shipley, emrinde bir
Karadağ’lı ile beraber Cuma günü akşam treniyle İstanbul’dan İzmit’e gelmiştir. Ertesi gün Bahçecik’e gidip bir gece kalarak geri dönmüş ve bugün de trenle Adapazarı’na gitmiştir.
Bilgilerinize arz olunur.
      29 Aralık 1895                           İzmit Kumandanı Ferik (General)
                                                                   Sâdeddin
 
*        İzmit Mutasarrıflığı’na[14]
 (Şifreli)
         İngiliz Büyükelçiliği tercümanlarından Mösyo Shipley’in emrinde bir Karadağ’lı ile Cuma günü İzmit’e, ertesi gün Bahçecik’e ve bugün de Adapazarı’na gitmiş olduğu İzmit Kumandanı Paşa tarafından telgrafla İstanbul’a arz edilmiştir. Mösyo Shipley ise geçende tarafınızdan da soruşturulan Kürtlerin İzmit’e gelerek bir ihtilâl yapmak için İzmit Çerkesleriyle oluşturdukları ittikakı haber vermişti. Kendisinin bir işi yok iken oralarda dolaşması iyi niyet göstergesi değildir. Para kuvvetiyle bir entrika çevirmek amacı gütmesi ihtimali uzak görülmediğinden izlenip hakkında araştırma yapılmadan istediği yerlerde dolaşması uygun olmayacaktır. Hemen Paşa le görüşülüp kendisine bir şey sezdirmeden niçin dolaştığı ve kimlerle görüştüğünü izlemek üzere gereken memurlar gizlice ve âcilen gönderilerek sonucu İstanbul’a bildirilmelidir. Mösyo Shipley yüzünden orada bir durum meydana gelirse gerek şahsınız ve gerekse Paşa şiddetle cezalandırılacağınızdan ona göre akıllıca ve uyanık tedbirler alarak uygulamaya başlamanız emri verilmiştir.
         29 Aralık 1895
 
*        Araştırmamızın Özeti[15]
İngiliz tercümanın İzmit, Bahçecik ve Adapazarı taraflarına gitmesinin
sebebi Ermenileri teselli edip kışkırtmaktan ibarettir. Hatta; “Zeytun’u vuramadılar biz müdahale deceğiz, siz de kararlı olunuz. Bir sebep bulunursa gelen gemileri İzmit Körfezi’ne göndereceğiz” diyerek kışkırtmalarda bulunmuştur. Bunun bir semeresi olmalı ki İzmit’teki reji kolcularıyla (Tekel bekçileri) Ermeni tütün kaçakçıları arasında meydana gelen tartışmada silah kullanılmıştır. Osmanlı askerleri yetişerek tartışmayı sona erdirmişlerse de sabah Ermeniler dükkânlarını açmamışlardır. Bunun üzerine Kumandan Paşa ve Mutasarrıf Bey tarafından yapılan yoğun nasihatten sonra dükkânlarını açmaya mecbur olmuşlardır.
Bugünlerde güya dinî bir tören yapacakları gerekçesiyle izin alır gibi
Kumandan Paşaya başvurarak kilisede gece gündüz toplanacaklarını haber vermişlerdir. Hâlbuki problemden önce izinsiz kiliseye girmekte olduklarından bu durum bir art niyet taşımaktadır. Şimdilik bu amaçlarını ima eder bir olay gözlenmemiştir.
İzmit’e yerleştirilmiş olan göçmen Çerkesler, Abazalar, Gürcüler,
Lazlar, Boşnaklar ve Anadolu’dan gelen Kürtler şimdilik bir harekette bulunmamaktadırlar. Fakat bazı kötü niyetliler Ermeni olayında güya Padişah tarafından Ermenilerin yağmalanması emri verildiğini, ancak bu durumun Hükümetçe saklanmış olduğunu halka yaymışlardır. Bu konunun tamamen uydurma olduğu uygun bir dille kendilerine anlatılarak ikna edilmişlerdir.
Kürt Beyleri adı verilenler, dilenci takımından onüç çadırda 30 – 40
nüfustan ibaret Bektaşîlerdir. Kış mevsiminin geçirmek için Ermişe (Akmeşe) Ermeni Köyü ile sınırı olan Çerkes Beyi ismiyle anılan Lâz Osman Bey Çiftiliği’nin merasında birkaç dönüm orman yerini 600 kuruşa kiralamışlardır. Çerkes ve Kürt beylerin birleştikleri şeklinde dile getirilen söylentilerin, Lâz Osman Bey Çiftliği’ne bu Kürtlerin yerleşmelerinden ibaret olduğu anlaşılmıştır. Adapazarı civarında eskiden yerleşmiş birkaç Kürt köyü mevcut ise de bunlar eski ahâli hükmünde olup kendilerinden bir kötülük beklenmemektedir. Bazen Çerkeslerle kız alıp vermektedirler. Aralarında bir ittifak olmasa bile bir nefretin de bulunmadığı anlaşılmaktadır.
Ancak Hükümetin dikkatsizliğinin etkisiyle hayvan hırsızlığı fevkalâde
devam etmektedir. Çerkes ileri gelenleri bu hususun engellenmesi için hırsızlık suçunu işleyenleri önceden birkaç defa Hükümete teslim etmişlerse de Hükümet bunları salıvermiştir. Eğere ciddi bir reform yapılacak olursa Çerkes ileri gelenleri hırsızlık yapmaya kalkışanları Hükümete teslim etmeyi tamamen üzerine almakatadırlar. Bir de kendileri; “Biz Kürtler kadar olamazsak da bizden de Hamidiye Alayları gibi bazı teşkilat kurulsaydı biz işe yaramaz mıydık?” diye hüzünlü sözler söylemektedirler. Buna cevap olarak ben de Padişahın bütün vatandaşlarının her hâlini bildiğini, kendilerinin sâdık ve gerçek birer asker bulunduklarını, gerektiğinde savaşmaya hazır bekleyeceklerin Padişah nezdinde kabul edilmiş olduğu uygun bir dille söyleyerek kendilerini teselli ettim.
Adapazarı’nda yerleşik Boşnak muhacirleri arasında İbrahim Bey
isimli şahsın Boşnaklar nezdinde çok nüfuzu vardır. İstanbul’daki Ermeni olaylarından 1 - 2 gece sonra İbrahim Bey, bütün Boşnakları Ermenilere hücum ettirmek için ayaklandırıp Hükümet civarına kadar götürmüş ise de durumun haber alındıkatan sonra engellenmiş olduğu Hükümet tarafından ifade edilmiştir.
 
*        H. Tarih: 24/M/1308 (1890) Dosya No:11
Gömlek No: 96  Fon Kodu: Y..PRK.EŞA.
Matbuât-ı Ecnebiye (Yabancı Basın) Müdürü Münir Bey"in Osmanlı
aleyhinde yazan gazetelerle görüşmek üzere Avrupa’ya gittiği. İzmid Bahçecik"te Ermenilerin başneferi (askerbaşı) katli üzerine Saray’da bir toplantı yapıldığı.[16]
 
*        Tarih: M. 19/3/1890 Dosya No: 2764
Gömlek No: 7 Fon Kodu: HR.SYS.
İzmit Bahçecik’ten komiteci Ohannes Toronyan ve Mıgırdıç
Sotariyan’ın faaliyetleri.[17]
 
*        Tarih: M. 24/4/1890 Dosya No: 69
Gömlek No: 69  Fon Kodu: HR.TO..
Ermeni fesad komiteleri menfaatine verilen fesad-amiz (fesatlık verici)
tiyatro oyunlarında bulunup memleketi olan İzmid dahilinde Bahçecik’ten Rusçuğa avdet etmek (dönmek) üzere bulunan Rusçuk Ermeni Mektebi Muallimi Hos’un kefâlete rabtı (bağlanması).[18]
 
*        Tarih: H.11/N /1309 (1892) Dosya No:10
Gömlek No: 4  Fon Kodu: Y..PRK.ZB..
Zaptiye Nazırı (Güvenlik Bakanı) Nâzım Paşa"nın İzmit"te Bahçecik
Nâhiyesi’ndeki bir kilisede Ermenilerin silah sakladıkları ihbarının ihtiyatla karşılanması gerektiği yolunda mütalaa (görüş) arzı.[19]
 
*        Tarih: H. 27/Z/1309 (1892) Dosya No: 37
Gömlek No: 2768 Fon Kodu: BEO
Humbaralar (patlayıcılar) maddesinden dolayı Ruscuk"da ele geçirilen eşhâsın (şahısların) sorgusunda olayla alâkaları olduğu anlaşılan Edirne Posta ve Telgraf Müdürmuavini Bağçecikli Mıgırdıç Papazyan ile Dersaadet Telgrafhânesi"nde müstahdem Nişan Ankaralıyan ve Haydarpaşa Şimendifer İdaresi"nde görevli Varnalı Gülbesaroğlu Kirkor haklarında gerekli tahkikatın icrâsı.[20]
 
*        Tarih: H. 15/S/1311 (1893) Dosya No:121 Gömlek No: 40
Fon Kodu: DH.MKT.
Fesad çıkaranlardan İzmid Bağçecik karyesi ahâlisinden Tekfur veled-i Stefan"ın asıl memleketi olan Ruscuk"a iadesi ile fitne çıkaran Ermenilere pasaport verilmemesi.[21]
 
*        Tarih: H. 25/Ra/1311 (1893) Dosya No:146
Gömlek No:1  Fon Kodu: DH.MKT.
İdam cezasına mahkûmen bulunduğu Hapishâne-i Umûmî’de (Genel Hapishane) rahatsızlanan ve kaldırıldığı hapishane hastahânesinde ölen Ermeni fesedesinden (bozguncularından) Bahçecikli Agob veled-i Azor"un (Azor oğlu) ölümüyle ilgili bilginin Ermeni Patrikhanesi"ne verildiği.[22]
 
*        Tarih: H. 20/M/1312 (1894) Dosya No:100
Gömlek No: 79  Fon Kodu: Y..MTV.
Bahçecik"te derdest edilip (yakalanıp) isticvâb olunan (soruşturulan) Nikogos"un Hüdavendigâr (Bursa) Vilâyetinin Pazarköy"de bazı Ermenilerin fesat cemiyetleri kurdukları ve bunların faaliyetleri hakkındaki ifâdesinden ve Zaptiye Nezâreti"ne malûmat verildiği.[23]
 
*        Tarih: H. 03/R/1312 (1894) Dosya No:714
Gömlek No: 5  Fon Kodu: A.}MKT.MHM.
Bahçecik"de yakalanan Nikogos"un evrak tertibiyle bazı şahıslar aleyhinde müfteriyâta (iftiralara) cüret ettiği tesbit olunduğundan evrakı ile beraber adliyeye teslim edilerek gereğinin yapılması.[24]
 
*        Tarih: H. 01/Ra/1312 (1894) Dosya No: 277
Gömlek No: 71 Fon Kodu: DH.MKT.
Bağçecik"te derdest edilen (yakalanan) Nikogos"un Adliye"ye teslimi.[25]
 
*        Tarih: H. 15/C/1312 (1894) Dosya No:110
Gömlek No:118 Fon Kodu: Y..MTV.
İzmid"in Bahçecik Ermeni Köyüne çıkarılmak maksadıyla getirilib Karamürsel Rüsûmat (Gümrükler) İskelesi’nde tevkif olunan (yakalanan) silahlara dair Rüsûmat Emâneti"nin (Gümrük Müdürlüğü) mârûzatı (bildirimi).[26]
 
*        Tarih: H. 22/R/1312 (1894) Dosya No:101
Gömlek No:19 Fon Kodu: Y..PRK.ASK.
Ermenilerin silahla isyan edecekleri ihtimaline karşı lüzumlu tedbirlerin alınması.[27]
 
*        Tarih: H. 08/Ş/1312 (1895) Dosya No: 31
Gömlek No: 65 Fon Kodu: Y..PRK.UM..
İzmid"de bir Fransız rahibin ruhsatsız inşâ etmeye başladığı kilisenin inşa’atını men ettiğinden dolayı İzmid Mutasarrıfı’nın vazifesinden uzaklaştırıldığı.[28] 
 
*        1313.13.R., Akmeşe. Tarih: H. 13/R/1313 (1895), Dosya No: 655, Gömlek No: 2, Fon Kodu: A.} MKT.MHM.                                      
İzmid’e bağlı Armaş Manastırı Başrâhibi Ormanyan’ın panayır  
için toplanan Ermenilere muzır telkinâtta (olumsuz aşılama) bulunduğu. Adapazarı’nda Antranik adlı bir şahsın üzerinde revolver, fişenk ve muzır risale (yasak yayın) yakalandığı.[29]
 
*        Tarih: H. 16/Ca/1313 (1895) Dosya No: 655
Gömlek No: 16 Fon Kodu: A.}MKT.MHM.
Fesedeyle muhaberâtı (ayrılıkçılarla haberleşmesi) tespit edilen
Adapazarı Protestan Mektebi Muallimi (Öğretmeni) Doktor Kavalcıyan ile âvanesinden olduğu İzmid’in Bağçecik Karyesi’ndeki Amerikan Protestan Mektebi Müdürü Mr. Chambers hakkında gerekli muamelenin yapılması.[30]
 
*        Tarih: H. 09/Z/1313 (1896) Dosya No: 5
Gömlek No:16 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Truşak[31] ve Hınçak Komiteleri reislerinden olup evlerinde muzır neşriyât (zararlı yayınlar) bulunduğu ve bölücü faaliyetlerde bulunacakları iddia edilen İzmid Ermeni Mektebi Muallimi Mihirdad ile Bağçecik Ermeni Mektebi Muallimi Mıgırdıç Mardikyan hakkında gerekli araştırmanın yapılarak neticesinin bildirilmesi.[32]
 
*        Tarih: H. 05/S/1314 (1896) Dosya No:10
Gömlek No: 35 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
İzmid - Bağçecik"de teşebbüsât-ı fesadiye ile (terör faaliyetleriyle) meşgûl oldukları anlaşılan şahıslardan Hamparsum, Daskal Mıgırdıç ve diğerlerinin yakalanması.[33]
 
*        Tarih: H. 25/S/1314 (1896) Dosya No:11
Gömlek No: 72 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Kıbrıs"ta toplanan Ermeni Fesat Komitesini tahkik için gönderilen Polis Lütfi Efendi"nin nişan ile, Bağçecik"te teşekkül eden Ermeni Komitesini ihbar eden Bağçecikli Neşet Efendi"nin de rütbe-i râbia (dördüncü dereceden rütbe) ile taltifleri.[34]
 
*        Tarih: H. 24/Ca/1314 (1896) Dosya No: 21
Gömlek No:17 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Dersaadet"ten tard edilen (Başkent’ten kovulan) Palu"nun Cabi karyesinden Kedraoğlu ile Kayserili Mincitar"ın; Kumkapı, Galata, Üsküdar, Balat, Eyüb, Kartal ve Bağçecik"teki birçok Ermeni kilisesinde silah ve evrâk-ı muzırra (yasak belge) olduğunu ve Dersaadet"e (İstanbul’a) gitmelerine izin verilirse bunların tesbitinde yardımcı olacaklarını ifade etmeleri üzerine, Zabtiye Nezâreti"nce (Adalet Bakanlığı’nca) muhabere edilip (haberleşilip) netice bildirilinceye kadar bu kişilerin Tokad"da bulundurulmaları.[35]
 
*        Tarih: H. 18/C/1314 (1896) Dosya No: 23
Gömlek No: 22 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Bağçecik"de mûkim İngiliz misyonerlerinden Chambers hakkındaki isnadların yersiz olduğu ve İngiltere Sefâreti"nden (İngiliz Elçiliği’nden) hususî olarak iltimas olunduğu (özel olarak korunduğu).[36]
 
*        Tarih: H. 17/B/1314 (1896) Dosya No: 25
Gömlek No: 30 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Bağçecik"te mûkim İngiliz misyonerlerinden Chambers"in, Amerikan Mektebi Muallimi olduğunu ve birtakım uygunsuz iftiralar ile rahatsız edildiğini bildirmesi üzerine yapılan tahkikatta haksız olduğu ve bazı fesat faaliyetlerde bulunduğunun ortaya çıktığı.[37]
 
*        1315.19.M., Bahçecik. Tarih: H. 19/M/1315 (1897), Dosya No: 655, Gömlek No: 32, Fon Kodu: A.} MKT.MHM.                                   
Bahçecik Ermenilerinden Martini tüfenklerle müsellah (silahlı) bazı tütün kaçakçılarının takip edilerek yakalanmaları ve neticenin bildirilmesi.[38]
 
*        Tarih: H. 14/R/1315 (1897) Dosya No: 39
Gömlek No: 6 Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Üzerlerinde ve evlerinde mefsedeti hâvi (bozgunculuk içeren)  Ermenice destanlar bulunan Bahçecik Ermeni ahâlisinden Vizad oğlu Onnik ile Gazeros oğlu Nikos"un tevkif edildiği.[39]
 
*        Tarih: H. 05/Ca/1315 (1897) Dosya No: 40
Gömlek No: 24  Fon Kodu: DH.TMIK.M..
Ermeni fesedesini (bozguncularını) devlet aleyhine tahrik ve teşvik ettiği bildirilen Bahçecik Nâhiyesi Amerikan Mektebi Müdürü İngiltere tebaasından Mister Çambers"in değiştirilmesi, bu kâbil değilse kendisine nasihatta bulunulması.[40]
 
*        Tarih: H. 23/Za/1314 (1897) Dosya No:155
Gömlek No: 60  Fon Kodu: Y..MTV.
Bahçecik Köyü"ne bir süvari müfrezesi gönderildiğinin İzmit"ten bildirildiğine dair Seraskerlik’in (Genelkurmay) arzı.[41]
 
*        Tarih: H. 10/R/1317 (1899) Dosya No: 461 Gömlek No: 31
Fon Kodu: MF.MKT.
 
Galata Gümrüğü Muayene Memuru Lobel Efendi"nin izniyle Bağçecik"e sevk olunduğu ihbar olunan Ermeni olaylarına dâir ilgili iki dergi hakkında nasıl muamele olunduğu.[42]
 
*        Tarih: H. 28/Ş/1317 (1899) Dosya No: 483
Gömlek No: 36 Fon Kodu: MF.MKT.
İzmid"in Bağçecik mevkiinde İngiltereli Mr. Cimbers tarafından kendi
evinin ruhsatsız olarak Ermeni çocuklarına okul yapıldığı.[43]
 
*        Tarih: H. 05/S /1317 (1899) Dosya No: 2211
Gömlek No: 3 Fon Kodu: DH.MKT.
İzmid"in Bahçecik Nahiyesinde kendi ikameti için ev yapmak isteğiyle izin alan ancak daha sonra mektep olarak kullanacağını ifade eden İngiltereli bir kişinin yaptığı inşaatın durdurularak yerinin istimlâki ile bu gibi teşebbüslere izin verilmemesi hususunun bütün vilâyet ve livâlara tebliği.[44]
 
*        Tarih: 12/R/1318 (1900) Dosya No: 2386
Gömlek No:100 Fon Kodu: DH.MKT.
Venedik Manastırı katolik rahiplerinden ve Ermeni taraftarlarından Harakyan Arseni veHaren"in Bahçecik, Adapazarı ve diğer Ermeni köylerinde dolaşmalarının sakıncalı oldğu bildirildiğinden tahkikat yapılması.[45]
 
*        Tarih: H. 14/Ş/1320 (1902) Dosya No: 674
Gömlek No: 25 Fon Kodu: MF.MKT.
Bahçecik Protestan Mektebi Müdürü İngiliz tebaasından Mösyo
Robert Chambers’ın, Yalova’nın Faris Karyesi’nde açmak istediği mektep hakkında tahkikat yapılarak neticenin bildirilmesi.[46]
 
*        Tarih: H. 17/Z/1320 (1903) Dosya No: 691
Gömlek No: 25 Fon Kodu: MF.MKT.
Bahçecik Ermeni Mektebi’ne ta’yini talep edilen Türkçe mualliminin (öğretmen) maaş tahsisâtı için öncelikle mektebin ruhsatlı olup olmadığının bildirilmesi gerektiği.[47]
 
*        Tarih: H. 16/Ca/1322 (1904) Dosya No: 34
Gömlek No: 67 Fon Kodu: Y..PRK.ZB..
Fesededen (terörle ilgili) oldukları sanılan iki Ermeni"nin sorgulanması.[48]
 
*        Tarih: H. 24/L/1322 (1904) Dosya No: 269
Gömlek No: 203 Fon Kodu: Y..MTV.
İzmit"te Bahçecik ahâlisinden vefat eden Ermeni Papazı Sıhak oğlu Dikran"ın evinde bulunan Ermeni Komitasına ait evrakhakkındaki tahkikat.[49]
 
*        27.07.1323, Bahçecik. Tarih:27/Te/1323 (1907), Dosya No: 391, Gömlek No: 95, Fon Kodu: ZB.                                                      
İzmid’den gelerek Şişli’de hemşiresi Senitik’in yanına giden ve fesat erbabından olduğu bildirilen Bahçecik’li Süren adlı şahsın âcilen bulunup gönderilmesi.[50]
 
*        Tarih: H. 08/L/1326 (1908) Dosya No: 2644 Gömlek No:85
Fon Kodu: DH.MKT.
İzmid"e bağlı Yuvacık Karyesi’ne saldırarak olay çıkaranların yakalanarak cezalandırılmaları.[51]
 
*        Tarih: 11/Ma/1324 (1908) Dosya No: 618 Gömlek No: 36
Fon Kodu: ZB.
Erbâb-ı fesaddan (terör faaliyeti) olması dolayısiyle mahkûm iken affa uğrayarak tahliye olan Bağçecikli Mardiros Reisyan"ın nerede olduğu.[52]
 
*        Tarih: H. 13/L/1326 (1908) Dosya No: 2772 Gömlek No: 54
Fon Kodu: ŞD.
Amerika Yurd [53] Misyoner Heyetine ait emlâkden İzmid"de Bahçecik Mahallesinde İngiltere tebaasından Doktor Haçire[54] uhdesinde mukayyed bulunan mekteb ve sâirenin heyet-i mezkûre (anılan heyet) nâmına tashihi (düzeltilmesi).[55]
 
*        Tarih: H. 12/R/1329 (1911) Dosya No:117
Gömlek No: 34 Fon Kodu: DH.İD..
1- Bahçecik"te kâin Amerikan Büro[56] adlı Misyoner Cemiyeti"ne ait emlâkın vergi bakayâsının (borcunun) tahsili muamelesinin sorulması. 2- Emlâk-ı Mezbûrenin (anılan emlâkın) müterâkim (birikmiş) vergisinin usûlü dairesinde tesviyesi (ödenmesi) ve vergiden muâfiyeti hakkındaki kararın sefâret (elçilik) ile akdedilmiş olan itilâfnâme (dostluk anlaşması) tarihinden itibar edilmesi lâzım geleceği.[57]
 
*        Tarih: 05/Ca/1331 (1913) Dosya No: 93
Gömlek No:1331//Ca-07 Fon Kodu: İ..ML..
İzmid Sancağının Bahçecik Nahiyesinde sâkin Amerikan Mektebi Müdürü İngiltere tebeasından Doktor Rupen Hambers"in[58]uhdesinde bulunan dut bahçesine zemin mukataası (düzenlemesi) tahsisiyle bir hâne inşa’sı.[59]
 
         Belge çok, fazlasına ise yer yok. Görüldüğü gibi bölge kozmopolit bir yapıdadır ve Ermenilerin müfritâne davranışları Müslüman unsurları çileden çıkarmak üzeredir. Tarihçi Bekir Günay’ın tespitleriyle İzmit’in İstanbul ile Anadolu arasındaki stratejik konumundan dolayı Ermeni komitelerinin bu bölgeye çok fazla önem verdikleri zaten bellidir. Taşnak Komitesinin stratejik ve lojistik olarak İstanbul’un doğusunda kullandıkları hat; Bursa, Bahçecik (İzmit) ve Adapazarı’dır. Bu şehirlerdeki Ermeni kiliseleriyle Bahçecik’teki Amerikan Koleji ve Bursa’daki Ermeni okulları hattın hareket noktalarıdır.
Ermenilerin faaliyetlerinde doğal olarak papazlar ve öğretmenler başrolü oynamaktadırlar. Bursa Ermeni Okulu müdürlüğünden azledilen Van Mebusu Papasyan’ın zamanında öğretmenlik yapan ve İzmit Bahçecik’te bulunan Ermeninin yakalanması isteği bizzat Talat Paşa imzalı şifreli telgrafla İzmit Mutasarrıflığı’na bildirilir. Teşkilat üyelerinden İzmit Bahçecik’te öğretmen Serkis Saruni ile Adapazarı’lı öğretmen Agop Frekyan’ın da sorgulanması istenir.[60]
Misyonerlik faaliyetleri okullarda da etkisini göstermeye başlamış, 1891 yılında İzmit İdadî’sinin (Lise) tuvaletlerine haç işaretlerinin yapılması üzerine Hükümet harekete geçmiştir.[61] 1892’de Adapazarı’ndaki bir teftiş esnasında da papazlar idaresindeki bir Yatılı Protestan Okulu’nda yasak olduğu hâlde 3 Müslüman kızın bulunduğu tespit edilmiştir.[62]
Silahlanma ve teşkilatlanma sayesinde Bahçecik ve Akmeşe Ermenileri zaman isyan ve ihtilâl hareketlerine de kalkıştılar. Arşiv vesikalarına göre; 31 Ekim 1894’te Bahçecik’e çıkarılmak istenen çok sayıda silah ve av tüfeği, Karamürsel İskelesi’nin gümrüğünde yakalanmış, emanete alınmıştır.[63]
11 Ekim 1895’te ise 2 Ermeni genci Geyve Akhisar Nâhiyesi (Pamukova) pazarında kalabalık üzerine ateş açmışlar, Müslümanlarla Ermeniler arasında kavga çıkmış ve olaylarda 40 kişi hayatını kaybetmişti. Adapazarı, Akmeşe, Bahçecik ve Geyve Ermenileri birbirleriyle irtibatlı çalışıyorlardı. Bu dönemde artık Protestan-Gregoryen kavgası bırakılmış, bağımsızlık uğrunda Ermenilerle Amerikalı ve İngiliz misyonerler beraber çalışmaya başlamışlardı. Başka bir deyişle, Misyonerler Ermenileri istedikleri çizgiye çekebilmişlerdi.[64]
3 Mayıs 1897’de Bahçecik’e güvenliği sağlamak amacıyla bir süvari müfrezesi gönderilmiş,[65]
  
Bahçecik Protestan Mektebi’nin başında bulunan İngiliz Müdür, 1901 yılında bölgede ihtilâl hazırlığı ile meşguldü ve bunun için bir komite teşkil etmişti. Bu bölgedeki Ermenilere silah dağıtılıyordu. Bu silahlar Geyve Kurtbelen ve Ortaköy’de imal ediliyordu. 1901 yılına gelindiğinde artık Geyve’den Karamürsel’e kadar Ermeni köyleri tamamen silahlanmış durumdaydı. Osmanlı Devleti sınırları dışında yayınlanan ve Ermenileri isyana teşvik eden Truşak ve Hınçak gazeteleri de 10 yıldır bu bölgeye gizli bir şekilde geliyordu.[66]
Önce 24 Nisan 1902’de, ardından 1905’te Sultan II.Abdülhamit’e yapılan suikast bağlamında İstanbul’dan gönderilen görevliler bir gemiyle Seymen İskelesi’ne çıkmışlar, buradan Bahçecik’e geçerek çok kimseyi sorgulamışlar, ev ve işyerlerinde aramalar yapmışlardır. Soruşturma soncu birçok kimse Yıldız Sarayı’na götürülmüş ancak sonradan geri dönebilmişlerdir. Tutukluların salınmasında Patrikhanenin aracılığı etkili olmuştur.[67]
Daha da ötesi; American Board Misyonerlik Örgütü’nün (ABCFM) Batı Türkiye Misyonu Yıllık Toplantısı 11 – 17 Temmuz 1910 tarihleri arasında Bardızag’ta (Bağçecik) toplanacaktır. İleride Bahçecik Ermenileriyle ilgili tehcir gözlemlerini de vereceğimiz ve Konya’nın ilk misyonerlerinden sayacağımız Dr. William Dodd ve Wilfred Post, Bardızag’a gelen Amerikalı çeşitli kilise yöneticileri ve misyonerlerden ‘Konya’ya Nasıl Girilebilir?’ başlıklı seminerler almışlardır.[68]
Cihan Harbi öncesinde Kocaeli’de Ermenilere ait iki kurumun faaliyetleri yoğun olarak göze çarpar: Biri Bahçecik’teki Amerikan Koleji, diğeri Akmeşe’deki (Armaş) Ruhban Okulu ve Manastırı. Kolejde ve kilise mahzenlerinde yakalanan çok sayıda silah ve bombalar, Taşnaklarca Anadolu’daki Ermeni çetelerine cephane sevkinin de İzmit üzerinden yapıldığını ortaya koymaktadır.[69]  
Güç durumlara düşen Osmanlı Devleti sorunu daha çok ikaz ve nasihatle çözmeye çalışıyordu. Ama her yıl sadece Armaş Panayırı için
bile olağanüstü tedbirler almak zorunda kalıyordu. Zira Hınçak ve Taşnak Komitelerince ihtilal fikirlerini aşılamak için en uygun propaganda ortamı bu tip panayırlardı. Hatta bazen kalabalık Ermeni topluluklarına gösteri yapmak için Avrupa ve Amerika’dan propagandacılar dahi geliyordu.[70]
         Aslında günümüzün eski bir kopyası görüp yaşadığımız. Belki de bir daha yaşamak istemeyip de tekrar yaşayacağımız. Bir insanın aynı delikten iki kere ısırılması psikolojik ve sosyolojik açıdan ne kadar ilginç.
Ve ibretler vesikası olan tarihe karşı bu ilgisizlik..
 

[1] GÜNAY, Dr. Bekir, Ermeni Tehciri İzmit 1914-1920, KOÜ Yayınları, Sayfa 26, Ankara, 2002.
[2] SEVİNÇ, Necdet, Ermeni İddiaları ve Gerçekler, Sayfa 92-93, İstanbul, 2004.
[3] ERMENİ SORUNU REHBERİ, Komisyon, Kocaeli Üniversitesi Yayınları, Sayfa 136, Kocaeli, 2001.
[4] ŞİMŞİR, Bilal, İngiliz Belgelerinde Osmanlı Ermenileri (1856-1889), Sayfa 29, Ankara, 1986.
[5] KANTARCI, Şenol, Tarihi Boyutuyla Ermeni Sorunu, Eğitim Dergisi – Özel Sayı, Sayfa 23-24, Nisan 2003.
[6] SARINAY, Doç. Yusuf, ‘Ermeni Sorunu ve Türk Arşivleri’ adlı makalenin eki (Ermeniler Tarafından Türklere Katliam Uygulanan Yerleri Gösterir Cetvel, Eğitim Dergisi – Özel Sayı, Sayfa 168-174, Nisan 2003). 
[7] KODAMAN, Bayram, ‘Üç Ermeni Şarkısı ve Ermenilerin Türklere Bakışı’, Ermeni Meselesi Üzerine Araştırmalar Kitabı, Sayfa 99, İstanbul, 2001.
[8] NAZIM PAŞA, Hüseyin, Ermeni Olayları Tarihi, Cilt II, Sayfa 429, BOA, Ankara, 1994 ve www.devletarsivleri.gov.tr/yayin/osmanli/ermeniolaylaritarihi
[9] NAZIM PAŞA, Hüseyin, Ermeni Olayları Tarihi, Cilt II, Sayfa 413, BOA, Ankara, 1994.
[10] NAZIM PAŞA, Hüseyin, Ermeni Olayları Tarihi, Cilt II, Sayfa 300, BOA, Ankara, 1994.
[11] A.g.e., Cilt I, Sayfa 135 (15 Aralık 1895 tarihli ve 11 sayılı resmi evrak).
[12] A.g.e., Cilt II, Sayfa 301 (Belgelerin Osmanlıca orijinalini son bölümde bulabilirsiniz).
[13] OSMANLI BELGELERİNDE ERMENİ – İNGİLİZ İLİŞKİLERİ (1896 - 1922), Sayfa 13, BOA Daire Başkanlığı Matbaası, Ankara, 2006  
[14] A.g.e., Sayfa 13 - 14.
[15] A.g.e., Sayfa 14 - 15.
[16]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[17] A.g.y. (OAR)
[18] A.g.y. (OAR)
[19] A.g.y. (OAR)
[20] A.g.y. (OAR)
[21] A.g.y. (OAR)
[22] A.g.y. (OAR)
[23] A.g.y. (OAR)
[24] A.g.y. (OAR)
[25] A.g.y. (OAR)
[26] A.g.y. (OAR)
[27] BOA II.Meşrutiyet – www.devletarsivleri.gov.tr (A.Orhan’dan)
[28] A.g.y. (AO)
[30]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[31] Ermeni İhtilâl Birliği yayın organı (Ermeni Sorunu Rehberi, KOÜ AİDAUM, Sayfa 137, İzmit, 2001).
[32]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[33] A.g.y. (OAR)
[34] A.g.y. (OAR)
[35] A.g.y. (OAR)
[36] A.g.y. (OAR)
[37] A.g.y. (OAR)
[39]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[40] A.g.y. (OAR)
[41] A.g.y. (OAR)
[42] A.g.y. (OAR)
[43] A.g.y. (OAR)
[44] A.g.y. (OAR)
[45] A.g.y. (OAR)
[46] A.g.y. (OAR)
[47] A.g.y. (OAR)
[48] A.g.y (OAR)
[49] A.g.y. (OAR)
[51]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[52] A.g.y. (OAR)
[53] Board kelimesi yerine Osmanlıca yanlışlıkla Yurd olarak okunmuş (Tek noktalı ‘be’ yerine iki noktalı ‘ye’).
[54] Doktor Çembers olsa gerek.
[55]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[56] Board kelimesi Osmanlıca ‘Büro’ olarak okunmuş.
[57]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[58] Robert Chambers
[59]www.devletarsivleri.com/katalog (Osmanlı Arşivi Rehberi)
[60] GÜNAY, Dr. Bekir, Ermeni Tehciri İZMİT 1914 – 1920, KOÜ Yayınları, Sayfa 39 - 40, Ankara, 2002.
[61] İPEK, Nurdan, Kutsanmış Toprak ARMAŞ ve Ermeniler, Sayfa 70, IQ Yayıncılık, İstanbul, 2006.
[62] A.g.e., Sayfa 64.
[63]www.devletarsivleri.com/katalog (OAR - Y..MTV., D:110, G:118)
[64] SELVİ, Yrd. Doç. Haluk, Ermeşe (Akmeşe) Manastırı ve Ermeni Olaylarındaki Yeri, Sayfa 5 ( ASAM Türkiye II. Kongresi Tebliği – www.satamer.sakarya.edu.tr/pdf/ermese.pdf ).
[65]www.devletarsivleri.com/katalog (OAR - Y..MTV., D:155, G:60)
[66] A.g.e.
[67] Bardızag Kitabı (Ermenice), Çev: Agop Minasyan (Yakup Aygil), Yaprak 533 - 536, Mayıs 2007.
[68] www.merhabahaber.com/akademik/8-25-08-10-2008.pdf+BARDEZAG (Konya’da Protestan Hastahanesi ve Mekâsıd-ı Teşkîli, Babalık Gazetesi, No: 35; 2 Mayıs 1327)
[69] GÜNAY, Dr. Bekir, Ermeni Tehciri İZMİT 1914 – 1920, KOÜ Yayınları, Sayfa 77, Ankara, 2002. 
[70] SELVİ, Yrd. Doç. Haluk, Ermeşe (Akmeşe) Manastırı ve Ermeni Olaylarındaki Yeri (Tebliğ, Sayfa 5).
Ana Sayfa| Hakkımda| Kitaplarım| Alternatif Eksenler| Harşit Çepnileri| Fotoğraf Galerisi| Ziyaretçi Defteri| İletişim|
Atak Teknoloji Merkezi